انواع گسل ها کدامند؟ شناخت شکست های عمیق زمین!

در حالت کلی، گسل­ ها را به روش ­های متخلف می­توان تقسیم ­بندی کرد. طبقه­ بندی بر مبنای نحوه ­ی تشکیل ( زایشی )، طبقه ­بندی هندسی و طبقه­ بندی بر اساس حرکات مطلق، از اصلی­ ترین و مهم ­ترین مبناهای تقسیم ­بندی می ­باشند.

انواع گسل ها عبارتند از: گسل امتدادلغز، شیب لغز، مورب لغز، امتدادی، طبقه ­ای، شیبی، طولی، عرضی، موازی، پوششی، محیطی، شعاعی، گسل پرشیب و کم ­شیب . شناخت انواع گسل می­تواند در ساختمان ­سازی، زیرساخت ­ها، کمک به اکتشافات معدنی، پیش­ بینی زمین ­لرزه­ ها و... موثر باشند و پدیده ­های طبیعی خطرناکی که ممکن است برای محیط زیست مخرب باشند را شناسایی کنیم. البته باید ذکر کرد که با شناسایی این موقعیت­ های گسلی، مکان­های مناسب برای استخراج نفت و گاز را مشخص کرد.

 درواقع گسل­ ها، نقش مهمی در تشکیل زمین ­لرزه ­ها دارند که در نتیجه فعالیت­ های تکتونیکی و جابه­ جایی صفحات زمین تشکیل می­شوند. گسل ­ها، یک نقش مهم برای تشکیل مواد معدنی هستند و اغلب­ اوقات ، به عنوان مکان­ هایی برای کشف و استخراج این مواد معدنی هستند. شناخت این پدیده ­ی زمین ­شناسی، می­تواند در بسیاری از موارد از جمله پیش ­بینی خطرات زمین ­لرزه، کمک­ کننده باشد.

برای تشخیص گسل ­ها، روش ­های مختلفی وجود دارد. برای مثال، استفاده از تصاویر ماهواره ­ای و داده­ های زمین­ شناسی، استفاده از لرزه­ نگارها، مدل ­سازی­ های کامپیوتری، بررسی میدانی نقاط گسلی و… از جمله این روش ­ها هستند که به صورت جداگانه و حتی ممکن است به صورت ترکیبی برای شناخت گسل­ ها مورد توجه قرار گیرند.

نوشته زیر به طور کامل به شناخت انواع گسل ­های زمین­ شناسی پرداخته است و تا حد امکان با تصاویر مرتبط آن هار را توضیح می دهد تا درک بهتری از شناخت این پدیده حاصل شود.

طبقه­ بندی گسل­ ها بر مبنای لغزش کلی

در این تقسیم ­بندی، می­توان به سه حالت کلی اشاره کرد:

Strike-Slip Fault  ( گسل امتداد لغز )

در این نوع گسل، لغزشی که وجود دارد به موازات امتداد گسل است. قابل ذکر است که در این لغزش، در جهت شیب، مولفه لغزش موجود نیست.

 این نوع گسل خود به دو دسته تقسیم می­شود:

• الف) امتداد لغز چپ ­گرد: اگر روی خط گسل و بر روی بلوک ­ها بایستیم، حرکت بلوک روبه ­روی ما به طرف چپ خواهد بود. ( پادساعتگرد)

• ب) امتداد لغز راستگرد: اگر روی خط گسل و بر روی بلوک ­ها بایستیم، حرکت بلوک روبه ­روی ما به طرف راست خواهد بود. (ساعتگرد)

Dip-Slip Fault ( شیب لغز )

در این نوع گسل، لغزشی که وجود دارد در جهت شیب سطح گسل است. باید گفت که در این لغزش، مولفه لغزش امتدادی صفر است. این نوع از گسل ­ها، به 3 دسته نرمال، قاشقی و معکوس تقسیم می­شوند.

 Oblique-Slip Fault ( گسل مورب لغز )

در این نوع گسل، لغزشی که وجود دارد، نسبت به امتداد یا شیب سطح گسل مورب است. زاویه ریک لغزش کلی از صفر بیشتر و از 90 درجه کمتر است.

تقسیم ­بندی گسل­ ها بر اساس وضع آن­ها نسبت به طبقات اطراف

در واقع اساس این تقسیم ­بندی، وضعیت پدیده مورد بحث نسبت به طبقات اطراف آن است. این تقسیم ­­بندی را می­ توان به صورت زیر نام برد.

Strike Fault (امتدادی)

در این نوع، امتداد گسل به طور تقریبی می­توان گفت که، موازی با امتداد لایه­ بندی طبقات رسوبی یا موازی با شیستوزیته سنگ دگرگونی است.

Bedding Fault  (طبقه ای)

در این نوع، سحطح پدیده زمین­شناسی مورد بحث موازی سطح طبقات مجاور است. شکل زیر این مطلب را نشان می دهد.

Dip Fault  (شیبی)

در این مورد، امتداد پدیده مورد بحث، موازی با جهت شیب لایه­ بندی رسوبی یا شیستوزیته سنگ­ های دگرگونی اطراف آن است.

سوال: به نظر شما، وضعیت امتداد گسل و امتداد لایه ­بندی یا شستوزیته نسبت به هم به چه صورتی هستند؟ اگر کمی عمیق­تر به تعریف این نوع گسل بنگریم، میبینیم که وضعیت امتداد گسل و امتداد لایه ­بندی یا شیستوزیته سنگ­ های دگرگونی بر عم عمود می­ باشند.

Oblique Fault (مورب)

در این نوع، امتداد پدیده مورد بحث نسبت به امتداد لایه­ بندی یا شیستوزیته سنگ، به حالت مورب است. در واقع این نوع ترکیبی از امتداد لغز و شیب لغز است. ( گسل شمال تبریز)

Longitudinal Fault  (طولی)

در این نوع گسل، امتداد آن تقریبا موازی با امتداد عمومی ساختارهای زمین ­شناسی ناحیه مورد نظر است. در خیلی از موارد، این نوع از گسل­ ها، در عین حال امتدادی نیز هستند اما این مورد همیشه در معنای الزام مطلب فوق نیست و ممکن است که تحت زاویه ­ی تندی نسبت به طبقات اطراف باشند.

Transverse Fault  (عرضی)

در این نوع گسل، امتداد آن تقریبا عمود بر امتداد عمومی ساختارهای زمین­ شناسی ناحیه مورد نظر است.

در برخی از موارد، این نوع از گسل­ ها، شیبی نیز هستند اما این مطلب همیشه صادق نیست.

تقسیم­ بندی گسل­ ها بر اساس وضعیت آن­ها نسبت به هم

وضعیت قرارگیری این پدیده زمین ­شناسی، مبنای این تقسیم ­بندی است. این مورد قابل ذکر است که سنگ­ های اطراف، در این تقسیم ­بندی جایی را ندارند. بر همین اساس می­توان به 4 دسته زیر اشاره کرد.

Parallel Fault (موازی)

شیب و امتداد گسل­ها تقریبا یکسان است. اما باید گفت که، اگر در منطقه ­ای امتداد عمومی این گسل­ ها یکسان باشد ولی شیب آن­ها حالت یکسانی نداشته باشند، در اینصورت می­توان آن­ها را به دو یا چند دسته موازی تقسیم ­بندی کرد.

Cover Fault (پوششی)

مجموعه ­ای از گسل­ های کوچک در یک منطقه که همدیگر را می­پوشانند.

Fault (محیطی)

این نوع از پدیده مورد بحث، حالت دایره ­ای یا قوسی دارند که یک منطقه دایره ­ای شکل را محدود کرده ­اند.

Radial Fault (شعاعی)

این نوع از پدیده مورد بحث، به گروهی از آن­ها اطلاق می­شود که، همه آن­ها از یک نقطه انشعاب پیدا می­کنند.

گسل پر مانند

نوعی از پدیده مورد بحث که، از اتصال گسل­ های فرعی به اصلی بوجود می ­آیند. 

تقسیم­ بندی بر اساس زاویه شیب

زاویه شیب پدیده، اصل و اساس تقسیم ­بندی را تشکیل می­دهد و می­توان به دو گروه زیر دسته­ بندی کرد:

•    پرشیب: که زاویه شسب آن­ها از 45 درجه بیشتر است.
•    کم­ شیب: که زاویه شیب آن­ها از 45 درجه کمتر است.

بیشتر بخوانید: ژئوفیزیک

تقسیم ­بندی گسل بر اساس حرکات ظاهری

بر مبنای حرکت ظاهری، می ­توان به دو مورد زیر اشاره کرد. با توجه به اینکه، این بررسی در سطح قائم مورد توجه قرار می­گیرد، ممکن است که این حرکات با حالت واقعی متفاوت باشند.

•     Normal Fault (عادی یا مستقیم)
•     Thrust or Reverse Fault (رانده یا معکوس)

در Normal Fault ، در صورتی که در یک مقطع قائم آن را بررسی کنیم، کمر بالا نسبت به کمر پایین، معمولا به طرف پایین حرکت کرده است. اما در Thrust or Reverse Fault کمر بالا نسبت به کمر پایین، معمولا به طرف بالا حرکت کرده است.

تقسیم ­بندی گسل­ ها بر مبنای نحوه ­ی تشکیل (زایشی)

نحوه­ ی تشکیل، مبنای این تقسیم ­بندی است. همان­طور که می­دانیم نیروها و عوامل مختلفی باعث بوجود آمدن حرکت­ های ظاهری متفاوتی می­شوند، به همین دلیل معیار دسته­ بندی را، حرکت ظاهری می­دانند.

• گسل رانده: یکی از انواع شایع بوده که در آن، کمر بالا نسبت به کمر پایین به طرف بالا حرکت کرده است. در این حالت بر اساس زاویه شیب با سه حالت مختلف مواجه هستیم. یعنی: اگر زاویه شیب از 45 درجه بیشتر باشد آن را معکوس و اگر از 45 درجه کمتر باشد، آن را رانده می­ نامند. در صورتی که این زاویه شیب از 10 درجه کمتر باشد آن­ را رورانده می­گویند.
• Normal Fault (عادی): در این مورد، کمر بالا نسبت به کمر پایین، به طرف پایین حرکت کرده است و حاصل تنش کششی است. در برخی از منابع به این نوع از گسل ­ها، Gravity Fault یا وزنی نیز اطلاق می­شود.
• Strike-Slip Fault (امتداد لغز): همان­طور که در ابتدای مطالب توضیح داده شده است، در این نوع گسل، لغزشی که وجود دارد به موازات امتداد گسل است.

تقسیم­ بندی گسل­ ها بر اساس حرکات مطلق

در این نوع تقسیم ­بندی، حرکات مطلق قطعات نسبت به یک مبنای مشخص که معمولا سطح دریا است، اساس و اصول این تقسیم ­بندی را تشکیل می­دهد. به موارد زیر می­توان اشاره کرد که در زیر نام برده­ شده ­اند:

•  کمر پایین ثابت و کمر بالا به طرف پایین حرکت کرده است.
•  کمر بالا ثابت و کمر پایین به طرف بالا حرکت کرده است.
• کمر بالا به طرف پایین و کمر پایین به طرف بالا حرکت کرده است.
• کمر بالا و کمر پایین به طرف بالا حرکت کرده است ولی کمر پایین کمی بیشتر بالاتر رفته است.

        

                                                                                                                             

مطلب قبلی

گندله آهن چیست: از کاربرد گندله در صنعت فولاد و فرآیند گندله سازی چه میدانید؟

مطلب بعدی

توده های آذرین دورنی: رازهایی پنهان در زیر زمین!