توده های آذرین دورنی: رازهایی پنهان در زیر زمین!

توده­ های نفوذی آذرین، در حالت کلی با توجه به وضعیت آن­ها نسبت به سنگ ­های اطراف به 2 گروه هم­شیب و ناهم­ شیب دسته­ بندی می ­شوند. سیل­ ها، لاکولیت­ ها، لوپولیت­ ها، فاکولیت ­ها، توده ­های نقوذی هم­شیب و دایک­ ها، دایک­ های حلقوی، باتولیت ­ها، استوک ­ها، دایک­ های مخروطی، توده­ های نفوذی ناهم­شیب هستند.

طبق تحقیقات دانشمندان علوم زمین، توده­ های نفوذی، در اطراف طبقات رسوبی و سنگ ­های دگرگونی که شامل شیستوزیته هستند، قرار دارند. در صورتی که این توده ­های نفوذی، موازی با سطوح طبقات رسوبی و یا شیستوزیته سنگ­ های دگرگونی باشند، آن­ را توده ­ی نفوذی هم­شیب و اگر غیر از این باشد، ناهم­شیب گویند.

درواقع توده ه­ای درونی آذرین، حاصل تبلور ماگمایی است که به آرامی و در زیر سطح زمین سرد شده است. بر اساس تحقیقات موجود، برخی از این توده­ ها، ساختارهای زمین ­شناسی همانند لایه ­بندی رسوبی را قطع می­کنند، در صورتی که برخی دیگر بعد از تزریق ماگما، در میان لایه­ های رسوبی شکل گرفته ­اند.

لازم به ذکر است که، توده ­های آذرین یاد شده، امکان دارند که از سنگ ­های درونگیر خود جوان ­تر یا پیرتر باشند ولی در هر دو حالت باید از طریق علائم و شواهد موجود، وضعیت نسبی آن­ها تعیین کرد.

اگر توده، قدیمی­ تر از سنگ اطراف خود باشد، سنگ اطراف به حالت دگرشیبی روی این توده قرار می­ گیرد. اگر توده جوان ­تر از سنگ اطراف باشد، دارای فصل مشترکی غیر صاف با سنگ اطراف خواهد بود.

نوشته زیر به طور مفصل به انواع توده های آذرین درونی می پردازد و ویژگی های هر یک را بیان می کند.

انواع توده های آذرین درونی

در حالت کلی، توده­ های آذرین درونی دارای اشکال مختلف زیر می ­باشند:

• سیل(sill)
• دایک(Dyke)
• گنبد(Dome)
• دیاپیر(Diapir)
•  استوک(stock)
• لوپولیت(Lopolith)
• لاکولیت (Lacolith)
• باتولیت (Batholith)
• فاکولیت(Phacolith)
• بیسمالیت(Bismalith)
• دایک حلقوی(Ring Dyke)
• دایک مخروطی(Cone Sheet)

سیل

 این توده­ های آذرین، به صورت صفحه ­ای یا عدسی شکل می­ باشند و ضخامت آن­ها نسبت به دیگر ابعاد آن­ها معمولا ناچیز است و از 1 سانتی­ متر تا تقریبا 1 کیلومتر متغیر است اما ابعاد طولی آن­ها بیشتر است و در برخی موارد با بالای 100 کیلومتر نیز می­رسد.

بر اساس تحقیقات دانشمندان علوم زمین، این توده­ های آذرین، زمانی تشکیل می­ شوند که ماگما در امتداد طبقه­ بندی سنگ­ های رسوبی با شیستوزیته سنگ­ های درون­گیر تزریق شود.

لاکولیت

 این توده ­های آذرین، به صورت عدسی می­ باشند ولی قاعده­ای صاف و مسطح، سقفی گنبدی شکل و محدب دارند. این توده ­ها، می­توان گفت که دارای ترکیبی اسیدی هستند ولی ممکن است که بعضی از آن­ها دارای یک ترکیب بازالتی هم باشند.

 ضخامت این توده ­ها در حدود 1 کیلومتر بوده ولی قطر آن­ها تا چند کیلومتر متغیر است. لاکولیت­ ها، در بین لایه­ های رسوبی که معمولا لایه­ های مقاوم مد نظر هستند، به صورت هم­شیب نفوذ می­ کنند و باعث می­شوند که رسوبات بالای آن­ها به صورت منحنی درآید.

باتولیت

 به توده­ های نفوذی بزرگی که کف مشخصی نداشته و سنگ­ های اطراف خود را قطع کرده ­اند، باتولیت می­گویند. در حقیقت باتولیت­ ها، بزرگترین توده ­های آذرین تزریقی هستند. بر اساس تحقیقات دانشمندان علوم زمین، سنگ ­های نفوذی تشکیل­ دهنده ­ی باتولیت­ ها، اغلب از جنس گرانیت می ­باشند.

عمق باتولیت­ ها، معمولا از 10 کیلومتر بیشتر بوده و مساحت سطحی آن­ها، بالغ بر 100 کیلومترمربع می­باشد.( برای مثال باتولیت آیداهو)

این توده ­های آذرین، اغلب سیستم هسته­ ی کوه­ ها را به وجود می ­آورند و فرسایش با کنار زدن سنگ­ های اطراف باعث نمایان شدن برخی از توده­ های آذرین مقاوم می­شوند.

استوک

 به زبان ساده می­توان گفت که، استوک ­ها همان باتولیت ­های کوچکی هستند که مساحت سطحی آن­ها از 100 کیلومترمربع کمتر هستند. از نظر ترکیب، باتولیت ­ها و استوک ­ها ترکیبی اسیدی مثل گرانیتی یا گرانودیوریتی دارند.

لوپولیت

لوپولیت ­ها توده ­های آذرینی هستند که دارای مشخصات زیر می ­باشند:

هم­ شیب، نسبتا بزرگ، لایه ­ای شکل که سطح بالا و پایین آن تقعر به بالا دارد، ضخامتی در حدود 1000 متر و عرض آن­ها بالغ بر 140 کیلومتر است.

با توجه به شکل زیر دیده می­ شود که، شکل این توده آذرین در حقیقت حاصل فرونشست سنگ­ ها و لایه­ ها، که ماگما همزمان در میان آن­ها تزریق می­شود و از طریق دو عامل بار و فشار در محیط ضخامت پیدا می­کند.

فاکولیت

 فاکولیت ­ها، توده­ های نفوذی هستند که شکل آن­ها به صورت منحنی یا عدسی شکل می ­باشد. این توده ­ها در طول محور تاقدیس­ ها و ناودیس ­ها، به صورت هم­شیب تزریق شده­ اند. ضخامت فاکولیت­ ها، از چند صدمتر تا 1000 متر متغیر است.

بیسمالیت

 در حقیقت می­توان گفت که این توده ­ها، شباهت زیادی به فاکولیت­ ها و لاکولیت­ ها دارند اما بیسمالیت در اثر ایجاد گسل­ های نرمال و با تزریق ماگما در آن­ها به وجود می ­آید. با توجه به شکل زیر می­توان گفت که مقداری از ماده نفوذی از سطح گسل­ های ذکر شده به بالا سوق پیدا می­ کند و شکلی جعبه گونه به وجود می­ آید.

دایک

 دایک ­ها، توده ­های آذرینی هستند که معمولا ورقه ­ای یا لایه­ ای شکل هستند. با توجه به تحقیقات دانشمندان علوم زمین، این توده­ ها، طبقات مجاور خود را قطع می­ کنند. یعنی ساختارهای موجود در سنگ­ ها و همچنین چینه­ بندی را با شیب زیادی و حتی عمود قطع می­کنند.

دایک­ ها وقتی به وجود می­ آیند که، ماگما به داخل شکستگی ­ها تزریق شود. زمانی که این مواد تزریق شونده متبلور شوند، یک سری ساختمان­ های ورقه ­ای شکل به وجود می­ آیند که ضخامتی از 1 سانتی ­متر تا بالغ بر 1 کیلومتر دارند. نکته مهم این است که، دایک ­ها در برابر هوازدگی، نسبت به سنگ ­های مجاور خود مقاوم هستند.

دایک حلقوی

این نوع از توده ­های آذرین، به صورت قوسی شکل هستند و انحنای آن­ها به طرف خارج است. به زبان ساده­ تر، شکستگی­ های گنبدی شکلی که توسط ماگما پر شده ­اند.

دایک مخروطی

 این نوع از توده­ های آذرین، به صورت قوسی شکل هستند و انحنای آن­ها به طرف داخل است. به زبان ساده­ تر، شکستگی­ های مخروطی شکلی که توسط ماگما پر شده ­اند.

گنبد

 این توده ­ی آذرین درونی، یکی از ضخیم ­ترین توده ­هایی است که باعث محدب شدن سنگ ­ها و لایه­ های بالای خود می­شوند.

دیاپیر

عده ­ای این توده را با نام گنبد پیشرفته نیز می­ شناسند. چون از طرفی شبیه گنبد هستند با این تفاوت که افزون بر قطع لایه­ های بالاسری خود، از بین آن­ها نیز عبور می­کنند.

مطلب قبلی

انواع گسل ها کدامند؟ شناخت شکست های عمیق زمین!

مطلب بعدی

معرفی سازمان نظام مهندسی معدن